Khi Nazi đi bắt những người cộng sản,
tôi im lặng,
tôi có là cộng sản đâu.
tôi có là cộng sản đâu.
Khi chúng giam những người dân chủ xã hội,
tôi im lặng,
tôi có theo dân chủ xã hội đâu.
tôi im lặng,
tôi có theo dân chủ xã hội đâu.
Khi chúng lùng những thành viên công đoàn,
tôi im lặng,
tôi có ở công đoàn nào đâu.
tôi im lặng,
tôi có ở công đoàn nào đâu.
Khi chúng đến bắt tôi,
thì chẳng còn ai,
để có thể đứng ra phản đối.
thì chẳng còn ai,
để có thể đứng ra phản đối.
Đó là những lời còn mãi của nhà thần học Tin lành Martin Niemöller(1892-1984) và lãnh đạo Giáo hội Thống hối, người cũng được nhắc đến trong bài điểm sách dưới đây. Từng bầu cho Đảng Quốc xã, ủng hộ chính thể của Quốc trưởng và có khuynh hướng bài Do Thái, song chỉ 4 năm sau khi Hitler lên cầm quyền ông đã chuyển thành một người chống đối, bị giam cầm trong các trại tập trung, có thời gian như một tù nhân riêng của Hitler, cho đến khi được lính Mỹ giải phóng. Trong số những người Đức âm thầm chịu đựng chế độ Quốc xã, thậm chí tìm cách giành được một vị trí nhiều ảnh hưởng trong đó để chống nó từ bên trong, nổi bật lên hai nhóm: tướng lãnh và nhà thờ Tin lành, một có chỗ dựa là vũ khí quân sự, một có chỗ dựa là vũ khí tinh thần. Phần lớn họ cuối cùng đều thiệt mạng. Song cuộc đời họ cho thấy là khả năng ấy có thật chứ không phải một lời biện minh mệt mỏi, rằng người ta phải đến gần cái Ác để ngăn chặn nó.
Phạm Thị Hoài
_________________
Khi Adolf Hitler xâm chiếm Ba Lan năm 1939, người Châu Âu vốn đã có một truyền thống dùng vũ trang để chống lại nhà cầm quyền, từ đó họ học hỏi nhiều kinh nghiệm. Tại những nước như Đan Mạch, Pháp, và Ba Lan, các phong trào có thực lực đã xuất hiện chống lại việc chiếm đóng của Quốc xã. Nhưng chính trong nước Đức, một cuộc chống đối tương đối nhỏ cũng phải vất vả lắm mới có thể bám trụ và hiếm khi đặt ra một đe dọa nghiêm trọng nào cho chế độ Hitler.
